[font=Times New Roman]درختان بيشتر بشناسيم.....[/font] آزاد، با نام علمی Zelkova carpinifolia درختی کمیاب از تیره نارون (Ulmaceae) است که در سراسر جنگلهای شمال به صورت پراکنده میروید . این درخت ، چوبی پرکاربرد دارد و برگ زرد رنگ آن ، جلوه زیبایی را در فصل پاییز پدید میآورد . پایین ترین حد رویش آن در سواحل نوشهر و آستارا است و بالاترین آن در ( گدُوک ) مازندران و در ارتفاع ۱۳۰۰ متری به چشم میخورد . این گونه جزو درختان بلند قامت است و ارتفاع آن به ۲۵ـ ۳۰متر و قطرش به بیش از یک متری می رسد . عمر درخت آزاد طولانی و پوست تنه آن ، صاف و نقرهای تا خاکستری است که به صورت پلاک از تنه جدا می شود و جای آن نارنجی است . چوب این درخت ، صنعتی و قابل ارتجاع است که در ساخت در و پنجره ، چانچو ، مال بند گاو آهن و نجاری کاربرد دارد . برگ این درخت ، ریز، خشن ، کاغذی و دندانه دار است و میوه فندقه کوچک آن ، بدون واسطه به کنار برگ متصل میشود . این گونه به سرما مقاوم و به خشکی حسا س است و در باغ های سلطنتی و حاکمان محلی استان گیلان ، به دلیل داشتن تنه راست و برگ های زرد زیبا در پاییز، کاشته میشد آزاد ، درختی کند رشد است و در جنگل کاری ها استفاده از آن متداول نیست . چوب این درخت ، قهوهای مایل به نارنجی ، نیمه سنگین ، نیمهسخت و با دوام است و به علت داشتن رشتههای پارانشیمی فراوان ، خاصیت کشسان دارد . چوب آزاد ، در صنایع مختلف و مصارف روستایی ، کاربرد فراوانی دارد و در ساخت مبل ، گاری ، ابزار کشاورزی ، چوب اسکی ، پارو ، راکت ورزشی ، چرخ چوبی ، پره آسیاب و بشکه استفاده میشود . تکثیر این درخت ، بیشتر از راه بذر، در ماه های مهر و اسفند انجام میشود .
كيش : گیاهان این تیره چوبی دارای برگهای سبز تیره ، چرمی و پایا ، گلهایی تک جنس هستند، گلها دارای کاسه ای آزاد با پر آذین پره ای ، فاقد دیسک و جام اند. در گلهای نر ، پرچم ها در وسط گل قرار دارند و در گلهای ماده تخمدان آزاد دارای 2 یا سه خانه و در هر خانه محتوی 1 یا 2 تخمک واژگون است. میوه سته مانند یا کپسول و در حالت اخیر میوه رسیده میان برچه گشاست لوکولیسید دانه آلبومن دارای جنین راست و ریشه چه زیرین است. گیاهان این تیره از لحاظ دارا بودن تخمک واژگون و آویخته و همچنین رافه بیرونی (تخمک اپوتروپ) با تیره فرفیون که رافه تخمک آنها درونی است و در زیر تخمک واژگون و آویخته قرار میگیرد (تخمک اپی تروپ) تفاوت دارند و از نظر خویشاوندی از آنها دور می شوند. گیاهان تیره شمشاد درختچه هایی واجد برگهای کامل، چند ساله با گلهایی تک جنس هستند گرچه به علت داشتن گلهای تک جنس و بدون جام و مادگی سه برگچه ای در راسته سه قا به ها (دارای غوره سه تابه) قرار می گیرند ولی به نحوی آشکار با تیره فرفیون بویژه از لحاظ میوه که معمولاً کپسول لوکولیسید است و بر اثر شکافتن وسط برچه ها باز می شود (میان برچه گشا) و همچنین از نظر قرار گرفتن تخمکها بین رافه و جدار تخمدان تفاوت دارند. توسکا با نام علمی Alnus Miller درختی است از تیره تُوس (Betulaceae) که بر طبق آمار در حدود ۹درصد حجم چوب جنگلهای شمال را تشکیل می دهد . این درخت تند رشد و رطوبت پسند در جنگلهای شمال، در دو گونه ییلاقی و قشلاقی دیده میشود و از پرکاربردترین درختان برای خشکاندن زمینهای باتلاقی است . توسکا در مقایسه با دیگر درختان جنگل های خزری ، دیرزیستی کوتاهی دارد و بیش از ۱۰۰سال عمر نمیکند و منتهای رشد آن در ۵۰سالگی است. توسکا برای حفظ اکوسیستم مناطق ماندابی و زهکشی خاک ، گونهای ارزشمند و مهم است . این درختِ نورپسند طالب خاک مرطوب و تا حدی غنی است ولی رطوبت خاک برایش مهم تر است و حتی در زمین های ماسهای کنار دریا نیز می رويد . توسکا اغلب در کنار رودخانهها وجادههای جنگلی دیده می شود و در داخل جنگل ، کمتر مشاهده میگردد. توسکا آفت و بیماری فراگیر و مهمی ندارد و فقط لارو نوعی حشره برگ خوار ، مناطق محدودی را آلوده می کند و در نتیجه برگ این درخت به شکل توری درمیآید . جنگل نشینان از چوب آن برای ساختمان سازی و نظایر آن استفاده نمی کنند زیرا ترد و شکننده است ولی به دلیل نقش و نگارهای زیبا ، برای روکش سازی مناسب است . توسکا اولین درخت جنگل های شمال است که در فصل رویش ، برگ درمیآورد و آخرین گونهای است که خزان می کند . چوب این درخت به رنگ کرم مایل به قرمز و گاهی دارای لکه های مغزی قهوهای است. چوب توسکا ، نرم یا نیمه سخت ، سبک و کار با آن آسان است و به خوبی پرداخت میشود و رنگ میپذیرد . قابلیت برش ، نگهداری میخ و پیچ ، چسب پذیری و رنگ کاری در این چوب بالاست . با این که چوب توسکا در کل ، کمدوام است ، مقاومت زیادی در آب دارد و از این رو در ساخت قایق و بناهای آبی کاربرد دارد. در ایران از چوب این درخت برای جعبه سازی و در نجاری اغلب برای توکاری و همچنین در صنایع روکش و تخت لایه سازی استفاده میشود . دوایر سالیانه این درخت ، پهن و مشخص و تا حدودی موجدار است ولی در برش طولی ، چندان مشخص نیستند . با توجه به سرشت این گونه ، می توان آن را در اطراف رودخانهها کاشت که باعث تثبیت خاک کنار رودخانهها و در نهایت رفع کمبودهای موجود در تأمین چوب میشود.
انجیلی با نام علمی Parrotia persica درختی است از تیره انجیلی (Hamamelidaceae) که به دلیل داشتن چوب بسیار سخت ( چوب آهن ) نامیده میشود . این گونه با رنگ های متنوع برگ هایش در فصل پاییز ، زیباترین درخت جنگل های شمال محسوب میشود . با این حال درخت انجیلی به علت این که فراوانی زیادی دارد ، چندان مورد توجه نیست . در صورتی که این درخت از مناسب ترین درختان برای پارکها و فضای سبز است و باید بیش از پیش از آن بهره گرفت . انجیلی به راحتی زادآوری می کند و برای همین نهال آن تولید نمی شود و در جنگل کاری ها استفاده نمی گردد . با وجود این ، انجیلی برای پارک ها ارزش زیادی دارد و گذشته از این ، گونه ای انحصاری ایران و جمهوری آذربایجان است که از آستارا در استان گیلان تا گلی داغ در استان گلستان امتداد دارد . رنگ تنه در درختان جوان ، خاکستری و در درختان مسن ، تیره و پوست آن صاف است و به صورت صفحه و ورقه جدا می شود . انجیلی در اسفند ماه گل می دهد که رنگ گل های آن از ارغوانی تا قرمز است و چون قبل از برگ ظاهر میشود ، جلوه خاصی به درخت می دهد . این درخت ، متنوع ترین رنگ برگ را در پاییز دارد و به همین دلیل ، گونهای بسیار زیبا و مناسب برای بوستان های جنگلی است . چوب انجیلی ، بسیار سخت است و به همین دلیل به آن ( چوب آهن ) می گویند و مقاومت زیادی در برابر آتش دارد . در گذشته بیشتر به مصرف هیزم و تهیه زغال می رسید ولی اکنون در صنایع فیبر و سلولز استفاده میشود و از آن ، بَست درختان مرکبات هم می سازند . بنا برآمار ، پنج درصد حجم درختان جنگلهای شمال را انجیلی تشکیل میدهد که این گونه از نظر تعداد ، سومین و از نظر حجم ، ششمین درخت در این جنگلها ، محسوب می شود . انجیلی گونه ای گرما پسند است که بر روی خاک های سنگین و در مناطقی که سفره آبی آن پایین است ، همراه با گونه های جنگلی دیده می شود .
سرخدار درخت سرخدار با نام علمی Taxus baccata یکی از سوزنی برگان بومی و با ارزش جنگل های شمال و از تیره سرخدار (Taxaceae) است که به دلیل در خطر انقراض بودن ، جزء جوامع ذخیره گاهی طبقه بندي می شود . این درخت در اغلب جنگلهای شمال ایران ، از آستارا تا گرگان و در ارتفاعات میانی دیده میشود . سرخدار در زمینهای سنگلاخی و پرشیب که به خوبی زهکشی شده و مواد آلی بالا داشته باشد ، می رويد . خوشبختانه این گونه اغلب در جاهایی رشد می کند که دست آدمی کمتر به آن میرسد . برای مثال در جنگل پژوهشی خیرودکنار نوشهر سرخداری با قطر ۷۵سانتی متر وجود دارد که چون در منطقهای درهای و صخره دار است مصون مانده است . درتمام انواع سرخدار ، مادهای به نام تاکسول وجود دارد که از آن داروی ضد سرطان میسازند و در دانشگاه کالیفرنیا گونهای از سرخدار را ، به همین منظور پرورش میدهند و هنگامی که بهارتفاع ۱ـ ۵/۱ متر رسید ، آن را قطع میکنند. این درخت ، میوهای خوراکی و مطبوع دارد ولی برگش برای دام ، سمی است . سرخدار یکی از گونه های مهم سوزنی برگان شمال است که به طور پراکنده انتشار دارد و باقیمانده دوران سوم زمین شناسی محسوب میشود . این گونه در جنگلهای گرگان ، سوادکوه ، درهها و پرتگاههای دیگر مناطق ، همراه با سایر گونههای جنگلی دیده میشود . این گونه ، بومی جنگل های شمال و ازگیاهان منطقه اروپا ـ سیبری است . چوب آن درمیان سوزنی برگان ، استثناست زیرا صمغ ندارد ولی بسیار بادوام است و کنده آن ۵۰ـ ۶۰سال بعد از قطع درخت هم باقی می ماند . با وجود چوب مرغوب و استفادههای دارویی و نظایرآن ، به دلیل اهمیتی که سرخدار دارد و در حال انقراض است . قاچاق چوب سرخدار هنوزهم وجود دارد و ازآن ، وسایل چوبی ظریف نظیر عصا و مهره شطرنج میسازند . سرخدار در حدود ۱۰۰۰سال عمر میکند و بیشترین دیرزیستی را در بین درختان جنگلهای شمال دارد.
شمشاد با نام علمی Buxus hyrcana درختی است از تیره شمشاد (Buxaceae) که از گونه های پهن برگ و همیشه سبز جنگلهای شمال محسوب می شود. این درخت ، گونهای کند رشد و با چوب مرغوب و یکی از پنج گونه پهن برگ همیشه سبز جنگلهای شمال است . بالاترین ارتفاع رویش این درخت که دیده شده، ۱۶۰۰ متر و مربوط به دره( شیرین رود ) در دودانگه ساری است و غنیترین و بکرترین جنگل آن در ( خیپوس ( ساری قرار دارد . اهمیت دیگر شمشاد، ارزش زیبایی شناختی آن است زیرا ساقه متمایل به سفید و برگ همیشه سبز دارد و ترکیب رنگ مناسبی در جنگل به وجود میآورد. این درخت، خاکهای رسی و سنگین را میپسندد و درختی در حال انقراض است و به شدت باید محافظت شود به ویژه درمناطق روستایی که تخریب بیشتر است. شمشاد ، درختی سایه پسند است و تحمل آفتاب شدید را ندارد. جنگل شمشاد، اغلب بسیار انبوه و مرطوب است و انبوهی درختان و نهالهای شمشاد، گاه به حدیاست که نه تنها عبور و مرور را مشکل می کند ، بلکه پناهگاه خوبی برای جانواران وحشی است. همچنین انبوهی جنگل شمشاد مانع از تابش خورشید و رسیدن نور بهخاک میشود و در نتیجه سطح زمین فقط از تعداد بسیار زیادی نهال شمشاد و خزه خاک زی و اندکی سرخس و بعضی نهالهای سایه پسند پوشیده می شود. بنابراین حفظ جنگلهای شمشاد ، باعث حفظ جانواران و اكوسيستم منطقه ميگردد . شمشاد گونهای نادر و در حال انقراض است و باید در قالب پارک جنگلی و ذخیرهگاه، این گونه بومی و منحصر به فرد را حفظ کنیم .
ون ون یا زبان گنجشک ، درختی است با نام علمی .Fraxinus excelsior و از تیره زیتون (Oleaceae) که در بیشتر مناطق جنگلهای شمال میروید و در جنگل کاری ، از آن استفاده زیادی میشود . ون درختی پرتوقع است و خاک عمیق و غنی و «سبک بافت» و دارای زهکشی مطلوب میخواهد . این گونه به دلیل خوش ریخت بودنِ تنه و کیفیت مناسب چوب و مصارف متنوع در صنایع چوب ، مورد استقبال مقاطعهکاران خارجی و سودجویان داخلی قرار گرفت . چوب آن برای ساخت اتاق کامیون ، هواپیما ، وسایل ورزشی ، روکش ، تخته لایه ، نجاری و مبلسازی استفاده می شود . اکنون در اغلب جنگلهای میان بند شمال ، گونه ون نابود شده است و این گونه را فقط در ارتفاعات بالا و دره های البرز، آن هم در ابعاد کوچک می توان یافت . ون درختی نورپسند است که اغلب در اشکوب بالایی دیده میشود و به دلیل داشتن بذرسبک و میوه بال دار ، به شکل انفرادی و گاه گروهی و تودهای مشاهده میگردد . چوب ون مطلوبیت زیادی برای نجاران دارد زیرا خَمش پذیر است و روستاییان از چوبهای نازک آن ، دسته بیل و کلنگ میسازند . فصل کاشت نهالهای ون و جنگل کاری با این گونه ، از آبان تا اواخر اسفند است و چون نیاز آبی فراوانی دارد ، درمناطق مرطوب کاشته میشود . برخیاز انواع ون ، به خشکی مقاوم ترند و درمناطقی که رطوبت کمتری دارند ، کاشته میشوند و به طور کلی ممکن است در صورت کمی باران ، نهال ها آبیاری شوند . نقش ون امروزه در صنعت چوب کشور بسیارضعیف است در حالی که این گونه ، زمانی در صنعت روکشسازی ، خراطی ، مبل سازی ، وسایل ورزشی و دستافزار، جایگاه خاصی داشت و اکنون هم با وجود قیمت گزاف در بازار ، متقاضیان زیادی دارد . بر این اساس ، لازم است با توسعه آن در جنگل هاي تخريب شده ميزان اين گونه را در جنگلهاي شمال افزايش داد .
گردوبا نام علمی .Juglans regia درختی است از تیره گردو (Juglandaceae) که ازجمله درختان چند منظوره محسوب میشود و از چوب و برگ و میوه آن استفادههای متعددی میگردد. این درخت دراستانهای گیلان و مازندران و گلستان، از جلگه و ساحل تا ارتفاع۱۵۰۰ متر از سطح دریا دیده میشود. گردو درختیاست نورپسند با ریشه عمیق که رشد کندی دارد ولی زیاد عمر میکند و بهترین روش تکثیر آن از راه بذر و سپس پیوند در فصل پاییز و بهار است. این درخت ، از درختان بسیار مفید محسوب میشود و در پوست، شاخه، تنه، برگ و پوستِ سبز میوه آن مادهای به نام juglandine وجود دارد که در رنگرزی به فراوانی مصرف می شود. مغز گردو سرشار از روغن است و «برون چوب» آن، مشخص و زرد رنگ و کم ارزش و «درون چوب» آن، سخت و سنگین و جلاپذیر و پر نقش است و در روکشسازی، منبت کاری، مبلسازی و همچنین سا خت ظروف، ارزش زیادی دارد. درختان چند منظوره، مانند گردو، که میوهای با مصرف خوراکی و صنعتي دارند، ضمن ایفای نقش سایر درختان، نظیر اکسیژنسازی، فضای سبز، تثبیت خاک، گسترش تنوع زیستی و کمک به حفظِ پایداری اکوسیستم، منبع درآمدی برای ساکنان محلی نیز محسوب میگردد. البته چون سرشت درخت گردو به نحوی است که تودههای خالص تشکیل نمی دهد بیشتر مناسب کاشت در حاشیه روستاهاست تا هم به حفظ منظر جنگل کمک کند و هم استفادههای خوراکی و صنعتی آن منظور گردد.
بلندمازو با نام علمی Quercus castaneifolia درختی است از تیره راش (Fagaceae) که به طور کلی از نظر قطر وارتفاع ، بزرگترین درخت جنگلهای شمال محسوب میشود . این درخت ، مخصوص جنگلهای قفقاز و خزری است و درجنگلهای شمال ایران از جلگههای ساحلی تا ارتفاعات بالایی و از جنگلهای گلی داغ و گلستان و گردنه چناران تا آستارا پراکنده است. بلند مازو ممکن است به قطر ۳/۵متر و ارتفاع ۴۰متر برسد و از این نظر حتی از درخت بزرگ افرا نیزپیشی میگیرد. این گونه نورپسند، بیشتر در جنگل های جلگهای و بر روی خاکهای سنگین و رسی دیده میشود و یکی از زیباترین درختان جنگلهای شمال است . بلند مازو اغلب در دامنههای جنوبی جنگل های شمال که آفتاب گیرتر است میروید و به دلیل داشتن چوب با ارزش ، مورد استفاده گسترده روستاییان قرار میگیرد . در جنگلهای شمال هرچه ازشرق به غرب برویم ، از تعداد این درخت کاسته میشود ، به طوری که در گرگان ، بلند مازو مناطق وسیعی را پوشانده ولی در غرب گیلان ، به دلیل اسیدی بودن خاک ، تعدادشان کم است . از بلند مازو، مادهای به نام ) تاَنن ) گرفته میشود که در چرم سازی کاربرد دارد . چوب این درخت ، سخت و نفوذ ناپذیراست و برای تهیه تخته بشکه و درمصارف روستایی برای ساخت در و پنجره ، ستون و تیر ساختمان به کار می رود . بلندمازو اغلب در خاکهایی با بافت رسی و رسی لومی که قدرت نگهداری آب و مواد غذایی بالایی دارند ، دیده میشد و کمبود تهویه و بالابودن آب ، مانع رشد آن نمی گردد . این گونه بیشتر طا لب خاکهای اسیدی ضعیف تا قلیایی ضعیف است و حا لت اسيدي و قليايي شديد را تحمل نمي كند .
بارانک با نام علمی Sorbus torminalis درختی است از تیره گل سرخ (Rosaceae) که در ایران ، از جنگل های اَرَسباران در آذربایجان شرقی تا جنگلهای گرگان پراکنده است . ارتفاع آن به ۳۵متر و قطرش به نیم مترمی رسد و از گونههای کمیاب جنگلهای شمال محسوب می شود . بارانک گونه ای ارزشمند و تأثیر گذار در ترکیب و تنوع عناصر رویشی جنگل های خزری است که میتواند جایگاه ویژهای از نظر تولید چوب با ارزش و کیفی به خود اختصاص دهد . این گونه از جنبه زیبایی شناختی جلوه درخور تحسینی را در فصول مختلف سال به جنگل میدهد و درختی مناسب برای احیاء و توسعه عرصههای جنگلی تخریب یا فته است . چوب بارانک در اروپا قیمت بالایی دارد و هر متر مکعب گرده بینه آن در فرانسه ، تا ۵۰هزار فرانک فروخته میشود و به همین دلیل به آن ( خاویار جنگل) لقب دادهاند ولی در ایران تا حدی نا شناخته است. بارانک در خاک های نیمه غنی می روید و مقطع عرضی تنه اش اغلب سینوسی شکل است و تا ارتفاع ۲۷۰۰ متر از سطح دریا دیده می شود. این درخت ، میوهای خوراکی و شیرین به شکل گلابی کوچک دارد که مطلوب حشرات است و چوب آن نیز مرغوب و خوش نقش است. بارانک یکی از گونههای با ارزش جنگل های شمال است که در سا ل های اخیر آسیب زیادی دیده است . استفاده روستاییان از میوه این درخت ، از زاد آوری آن جلوگیری میکند و تکثیر آن مختل میشود . روستاییان شمال ازچوب آن ، در و پنجره و وسا یل خانه میسازند ولی به طور کلی چوب آن کمتراستفاده میشود . درباره بارانک درایران ، تا کنون تحقیقات چندانی انجام نشده است در حالی که به دلیل اهمیت فراوان آن در اروپا ، کشورهایاین قاره ، پژوهشهای مختلفی در اينباره انجام دادهاند .
راش ، با نام علمی Fagus orientalis درختی است پهن برگ از تیره راش (Fagaceae) که ۲۴درصد تعداد و ۳۰ درصد حجم درختان جنگل های شمال را تشکیل میدهد . تعداد زیادی از تحقیقاتی که درباره جنگلهای شمال انجام میشود مربوط به این گونه است زیرا مرغوبترین چوب را درکشور دارد و دراغلب نواحی جنگلهای شمال میروید. درحدود 13 گونه راش در جهان شناسایی شده که ۱۰گونه آن مربوط به کشورهای شرق آسیا است. راش موجود در جنگلهای شمال ،گونه خزری یا هیرکانی است. راش چوبی نیمه سنگین و نیمهسخت به رنگ کرم تا صورتی پر رنگ دارد و خوش کاراست. ارتفاع راش به ۳۰ ـ ۴۰ متر وقطر آن به ۱/۵متر میرسد و اغلب در محدوده ارتفاعی ۶۰۰ ـ۲۲۰۰ متر از سطح دریا دیده میشود . تنه آن ، صاف و استوانهای است و بیشتر تنه را چوب تشکیل میدهد و مغز چوب آن کم است . راشدرختی است تک پایه و خزانکننده دارای گلهای مخروطی و میوه فندقه که با زادآوری طبیعی و یا بذرپاشی در پاییز وزمستان تکثیر میشود . راش ، خاک حاصلخیز با گیاخاک زیاد و مواد معدنی غنی و آب و هوای مرطوب و سرد را میپسندد . نجارها ، چوب راش را ( چوب جنگلی ) مینامند و ازدید آنان ، مرغوبترین چوب در ایران است و در صنایع روکش ، تختهلایه ، تراورس ، مبل و ساختمانسازی کاربرد دارد . راش درختی است سایه پسند با پوست نازک که در نتیجه گرما و تابش شدید آفتاب باعث آفتاب زدگی و سوختگی پوست آن و از بین رفتن کامبیوم میشود. البته پوست نازک این حسن را دارد که صاعقه را از خود عبور میدهد و آسیب پذیری درخت بر اثر اصابت صاعقه ، کم میشود. تهيه وتنظيم : مهندس حبيب رضاپور (دبيرحرفه وفن مدرسه راهنمايي غيردولتي فرهنگ)
کلیه حقوق این پایگاه برای مجتمع آموزشی غیرانتفاعی فرهنگ محفوظ است. Copyright 2008. Farhang Department, FarhangDep.Ir, All Right Reserved
گروه : 
